Giunsa Nako Pag-ila ang Yerba Mate

Human gipabalik sa pagbansay ubos sa shaman sa Amazon kadtong lawom nga pasalamat ngadto sa mga tawo nga duol nako, naay usa ka nawong nga kanunayng mitungha sa akong hunahuna: si Franco, ang pinakasuod nakong higala, nga nagpuyo sa Argentina, sa pikas bahin sa kalibotan gikan sa Japan.

Nailhan nako si Franco niadtong 2018, samtang nagpuyo pa ko sa Pilipinas ug tunga-tunga pa sa akong pagbiyahe libot sa kalibotan. Mitabok ko ngadto sa Mexico gikan sa Belize sakay og bus, ug misulod ko sa usa ka dormitory — usa ka kuwarto nga among gibahinan, mga usa ka libo ka yen kada gabii — sa bakasyonan nga lungsod sa Cancún. Ang batan-ong Argentino nga nagpuyo didto, 19 anyos niadtong panahona, mao si Franco.

Nagtuon ko og Spanish sa Guatemala dili pa kadugay niadto, apan dili pa gihapon ko kasabay sa adlaw-adlaw nga panag-istorya. Giatiman ko ni Franco ug gilibot niya ko sa Cancún. Pipila ra ka adlaw mi nag-uban, apan diha-diha dayon mi nagkasinabot.

Ug sa among panagbulag, mao kini ang giingon ni Franco.

“Mopauli na ko sa Argentina sa dili madugay, busa kinahanglan moadto sab ka sa Argentina. Inig-adto nimo, sa among balay ka lang puyo.”

Imposible nga madungog kadto isip pormalidad lang.

Human sa Mexico, mibiyahe ko sa Peru ug Bolivia, dayon miadto ko kang Franco sa Buenos Aires, ang kapital sa Argentina.

Nagpuyo si Franco uban sa iyang inahan, sa iyang manghod nga lalaki ug sa iyang manghod nga babaye. Usa ko ka Hapon nga wala gyud nila mailhi, usa ka tawo nga nahimamat ra ni Franco sa Mexico, apan gidawat ko nila nga daw pamilya.

Gipapuyo ko nila sa balay ni Franco sulod sa usa ka semana, ug adlaw-adlaw gidala ko niya sa nindot nga mga dapit sa Buenos Aires. Naay mga gabii nga milingkod ko uban sa pamilya palibot sa asado, ang tradisyonal nga sinugbang karne sa Argentina ibabaw sa uling.

Apan dili kadtong mga “espesyal nga okasyon” ang nagpabilin gyud nako. Mao kadto ang oras nga akong gigugol uban sa mga higala ni Franco sa ilang dapit.

Wala gyud miy gibuhat nga espesyal. PlayStation sa balay sa higala, serbesa, paggawas aron mokaon og hamburger sa tungang gabii. Mao ra kana.

Mihunong ko sa eskuwela human sa junior high ug nagtrabaho imbes nga mopadayon sa high school, mao nga nahimo kong hamtong nga wala gyud makasinati og tinuod nga pagkabatan-on. Alang nako, kadtong daw walay pulos nga oras uban ni Franco ug sa iyang mga higala mao ang unang “pagkabatan-on” nga akong nasinati. Lingaw ang matag adlaw, ug malipayon ko.

Usa ka Hapon nga kapin na sa traynta anyos, sa pikas bahin sa kalibotan gikan sa Japan, gidawat sa usa ka grupo sa mga batan-on ug sa kataposan nakasinati sa iyang pagkabatan-on. Naay butang sa ilang pagkamanggihatagon nga mitandog nako, ug gimahal nako ang mga Argentino.

Nagsaad mi sa usag usa nga magkita mi pag-usab sa umaabot nga adlaw, ug gipadayon nako ang akong pagbiyahe.

Mipadayon ko sa Europa, sa Middle East ug sa Asya, ug natapos ang akong paglibot sa kalibotan balik sa Pilipinas, diin ko naminyo sa akong asawa. Miingon siya nga gusto niyang sulayan ang pagpuyo sa Japan, mao nga mipauli ko sa unang higayon human sa pipila ka tuig.

Pipila ka panahon human ko mipauli, naay miabot nga padala gikan ni Franco pinaagi sa courier gikan sa laing nasod. Sulod niini, usa ka mate gourd ug usa ka bombilla.

Ang mate gourd mao ang tasa nga gigamit sa mga taga-South America sa pag-inom og yerba mate: usa ka gourd nga gilukad ang sulod ug giputos og tinuod nga panit. Sa dili pa nimo kini magamit sa unang higayon, kinahanglan nimo kining andamon sulod sa pipila ka adlaw — tinuod gyud kini nga butang. Ang bombilla usa ka metal nga tubo nga adunay salaan sa tumoy.

Didto nako una nailhan ang yerba mate. Apan wala pa nako masabti kon unsay maayo niini, ug gibutang lang nako kini sa akong kuwarto isip usa ka nindot nga antique.

Samtang nagpuyo ko sa Japan, padayon ming nagsinultihay ni Franco, apan mas taas pa ang lupad gikan sa Tokyo padulong sa Buenos Aires kay sa bisan asang dapit sa Africa. Dili sayon ang pagkita niya pag-usab. Apan dili nako gusto nga mahimong handumanan na lang kadtong panahona. Aron magpabiling managhigala sa tibuok kinabuhi, kinahanglan gyud nga magkita mi pag-usab sa umaabot.

Unya, niadtong 2025, miabot ang higayon: ang pagbansay ubos sa shaman sa Amazon sa Peru. Parehas og kontinente ang Peru ug ang Argentina, apan ang gilay-on tali kanila sama sa paglupad gikan sa Japan ngadto sa Vietnam. Bisan pa niana, mas duol gihapon kaayo kini kay sa magsugod gikan sa Japan.

“Kon palabyon nako kining higayona, ambot na lang kon kanus-a na ko makakita niya pag-usab.”

Pagkahuman sa pagbansay sa Amazon, diretso ming milupad ni Ryoma padulong sa Argentina. Pito na ka tuig ang milabay.

Si Franco, 19 anyos pa sa among panagkita, 26 anyos na karon, nagsul-ob og nindot nga suit ug nagtrabaho sa usa ka primera klase nga hotel. Nakapangasawa na siya og usa ka matahom nga babaye. Mainit gihapon ang pagdawat sa iyang inahan, ug ang iyang manghod nga lalaki nahimo nang kasaligan kaayo nga halos wala na nako siya mailhi. Nakita sab nako pag-usab sila si Negro, Chino ug ang uban pa niyang mga higala — sa Argentina, malumo nga mga angga kadtong duha.

Miadto mi sa dula sa football sa usa ka stadium sa Buenos Aires. Mao ra gihapong mga nawong sama sa pito ka tuig ang milabay, sama ra gihapon ka saba. Ang nausab mao nga dili na sila “mga higala ni Franco.” Nahimo na silang akong kaugalingong mga higala.

Ang mga Argentino, sila gyud ang pinakanindot nga mga tawo. Naghunahuna sila sa uban, puno sila og pagbati alang sa isigkatawo, ug ang kalipay sa uban giisip nila nga ilang kalipay sab. Kon itandi sa Japan nga akong gigikanan nga nasod, morag lahi gyud kaayo ang sukod sa ilang pagkalingaw sa kinabuhi.

Naghunahuna ko nga maayo unta kon natawo ko nga Argentino. Sa samang halos usa ka gatos ka tuig nga kinabuhi, sigurado nga mas malipayon gyud sila. Apan siyempre, dili kana mahimo.

Busa gibag-o nako ang akong paghunahuna.

“Kon sundon nako ang bisan usa ka bahin sa ilang pagkinabuhi, basin malingaw sab ko sa akong kinabuhi sama kanila.” Ang akong napili mao ang yerba mate.

Sa Argentina, ang yerba mate dili lang basta ilimnon. Usa kini ka paagi sa pagkinabuhi.

Kon magtapok ang mga tawo sa parke, naay usa nga magdala og gourd nga puno na og dahon, usa ka bombilla, ug termos nga puno og init nga tubig. Unya ang tanan moinom gikan sa mao ra nga bombilla, gipasa-pasa kini. Maglakaw ka sa dalan ug masugatan nimo ang mga tawong naay termos nga gikilik; sa bus, sa bangko, kanunay nga naay gourd sa kamot sa usa ka tawo.

“Inig-uli nako sa Japan, idala nako ang mate ngadto sa akong kaugalingong kinabuhi. Basin unya malingaw sab ko sa mga butang sama kanila, sa samang positibo nga panghunahuna.”

Naa na koy tinuod nga gourd ug bombilla sa balay sa Japan, kadtong gipadala ni Franco. Apan tradisyonal kini, hinimo gikan sa natural nga materyales, ug kinahanglan kining ipauga sa hangin human gamita — kon gusto ka nga moinom matag adlaw, kinahanglan ka og ekstra.

Busa gidala ko ni Franco sa usa ka tindahan, ug mipalit ko og ikaduhang set.

Gitimplahan ko sa tag-iya og mate, libre ra.

Gikuha nako ang gourd nga maampingon niyang giandam, ug hinay-hinay kong misipsip.

Ang milukop sa akong baba mao ang humot nga daw lunhaw nga sagbot sa halapad nga patag, ug ang nindot nga kapait nga may lami sa yuta. Ug unya, katingad-an, naay gamayng katam-is nga nahibilin sa lami, ug hinay-hinay nga mikaylap ang kainit.

“Lami…”

Kaugalingon ra nga migawas kadtong mga pulonga gikan nako, ug gitan-aw ko sa tag-iya, nagpahiyom, kontento.

Ang akong higala nga si Negro mao ang nagtudlo nako sa hustong paagi sa pagtimpla og mate.

Pagbalik sa Japan, gihimo nako dayon nga adlaw-adlaw nga batasan ang mate. Mapalit ang dahon online.

Mobangon ko sa buntag ug maampingon nakong init-on ang tubig. Ibutang nako ang dahon sa natural nga gourd, tabonan kini sa akong palad, baliskaron ug uyogon, ug ipahimutang ang dahon nga pahilig. Butangan nako kini og gamayng tubig aron mahumod, dayon hinay-hinay kong ibubo ang init nga tubig nga mga 65 grados Celsius. Isuksok nako ang bombilla nga dili tandogon ang dahon, ug dili ko magdali.

Sa tea bag, 10 ka segundo lang. Apan ang akong gigamit usa ka gourd nga hasol gamiton, ug human niana, maampingon nakong ipauga kini sa landong aron dili kini tubuan og agup-op. Kanunay kong naghunahuna sa sunod nga buhaton; apan niining pipila ka minuto, ania ra ko dinhi.

Sa negosyo sa Japan, diin ang efficiency ug ang katulin ra ang gipangita sa tanan, sukwahi kining usa ka buluhaton. Tinuyo nakong hatagan kini og panahon, ug gitagamtam nako ang usa ka ritwal nga morag pag-usik lang og oras.

Sigurado nga dili lang porma sa nawong ang hinungdan nganong gwapo ug gwapa kaayo ang mga Argentino. Sa akong hunahuna, yano ra kini: mas daghan ang ilang panahon nga gigugol sa pagkatawa kay sa amoa.

Tingali kanang “mas bugana ang kinabuhi tungod sa mate” gikumbinsi ra nako ang akong kaugalingon. Wala ray problema niana. Kaniadto, kanunay kong mabalaka, ug karon, bisan sa kabug-at sa pagdumala og usa ka kompaniya, malampasan nako ang akong mga adlaw nga positibo ang panghunahuna — ug kanang kamatuorana mao ang labing hinungdanon, labaw sa bisan unsa.

Usa ka adlaw, samtang hilom nakong gipadayon ang akong batasan sa mate sa Japan, naay usa ka kaila nga misulti nako bahin sa Unimate, usa ka supplement nga hinimo gikan sa yerba mate. Wala gyud koy dakong interes sa mga supplement, apan nadani ko sa ngalan ug gisulayan nako kini.

Bahin na sa matag buntag ang tsa nga akong gitimpla sa gourd, apan miinom gihapon ko og supplement. Duha ka bulan ang milabay nga magkatapad kining duha, sa wala pa nako masabti kon nganong gibuhat nako kini. Karon, dili na nako mabiyaan ang bisan hain sa duha. Sa akong hunahuna, lahi ang papel nga akong gihatag sa matag usa.

Milupad ko ngadto sa Amazon nga nangita og sekretong pamaagi aron molampos ang kompaniya, ug ang akong nakit-an didto mao ang gahom sa mga tanom ug ang pasalamat ngadto sa mga tawo nga naglibot nako. Kadtong pasalamat maoy nagdala nako sa Argentina, ug didto nako nakit-an ang usa ka kultura sa paglingaw sa kinabuhi — ang yerba mate.

Kon wala kadtong mga adlawa, wala unta ang tawo nga ako karon. Karong adlawa, sama sa matag adlaw, mosipsip ko og mate, ipalupad nako ang akong hunahuna ngadto sa mga higala nga akong gimahal sa pikas bahin sa kalibotan gikan sa Japan, ug malingaw ko sa akong kaugalingong kinabuhi sa tibuok nakong makaya.